۳۰ آذر ۱۳۹۶ (۲۱ دسامبر ۲۰۱۷) ، به عنوان یک روز تاریخی در کتاب‌ها خواهد آمد چرا که در این روز جایزه‌ی علم شهروندی به یک مدرسه تعلق گرفت. این جایزه به ۲۵۰ دانش آموز یک مدرسه برای مشارکت در پژوهش‌های مربوط به درمان آلزایمر اعطا شد.

در دنیای امروز علم شهروندی (citizen science) تبدیل به یک نیروی پیشران قوی برای علم شده است بطوری که تعداد ارجاعات مقالات با مشارکت شهروند دانشمندان از ۵۰ ارجاع در سال ۲۰۰۹ به ۶۰۰ ارجاع در سال ۲۰۱۳ رسید.

دانشمندان، به دنبال به کارگیری پتانسیل عظیم نهفته در کار علمی توسط مردم هستند. بطور مثال کاری که توسط محققان ۱۸ ماه طول می‌کشد تا انجام شود توسط شهروند دانشمندان ظرف فقط ۳ ماه قابل انجام است. یک نمونه از پروژه‌های علم شهروندی در مرکز تحقیقات سرطان در انگلیس انجام شد. در این پروژه داوطلبان شهروند دانشمند سلول‌های سرطانی که در معرض آزمون دارویی قرار داشتند را با نگاه کردن به تصاویر آن‌ها به صورت آنلاین شناسایی کردند و به پیشرفت روش‌های درمان سرطان کمک کردند.

پیشینه علم شهروندی

علم شهروندی قدمت تاریخی در بین بشر دارد. در ۱۳ اردیبهشت ۱۰۹۴ خورشیدی (۳ می ۱۷۱۵ میلادی) تاریکی بریتانیا را فرا گرفت. کشور بریتانیا در این روز یک خورشید گرفتگی کلی را تجربه کرد. ادموند هالی ستاره‌شناس با اطمینان وقوع خورشیدگرفتگی را پیش‌بینی کرده بود. وی نقشه مربوط به خورشیدگرفتگی را – که اولین نوع چنین نقشه‌ای بود- به مردم سراسر کشور فرستاد و از آن‌ها خواست که بطور دقیق زمان خورشیدگرفتگی در منطقه خودشان را ثبت کنند. هالی امیدوار بود که با کمک گرفتن از مردم عادی دقت پیشٰ‌بینی خورشیدگرفتگی را بهبود بخشد. وی پیش‌تاز پروژه‌های «علم شهروندی»  (citizen science)در حوزه نجوم بود. علم شهروندی، اصطلاحی است که به مشارکت افراد غیرحرفه ای در کاوش های علمی اشاره می کند. البته این پدیده امر جدیدی نیست و در تاریخ دانش بشری قدمتی بسیار طولانی‌تر دارد.  سال‌هاست یابندگان فسیل جانداران و نیز زمین‌شناسان آماتور کمکِ شایانی به شناسایی گونه‌های مختلف کرده‌اند. بیش از ۶۴۰ سال است باغداران انگور در فرانسه تاریخ برداشت محصول خود را به دقت یادداشت کرده‌اند. همچنین حداقل از ۳۵۰۰ سال گذشته تاکنون شهروندان چینی در کنار مقامات رسمی این کشور جزئیات مربوط به حمله ملخ ها به مزارع را ثبت و ضبط کرده‌اند.    اما شاید بتوان دهه جاری را اوج شکوفایی علم شهروندی دانست. با دسترسی مردم در سراسر جهان به انواع نرم افزارها و ابزارهای دیجیتالی، مشارکت افراد عادی در پروژه‌های بزرگ به مراتب آسان‌تر شده است.

گستره پروژه‌های علم شهروندی

طرح‌های علم شهروندی هرچیزی از داده‌های آب و هوایی تا نقشه‌برداری از مغز را شامل می‌شوند. سازمان‌های دولتی نظیر آژانس فضایی امریکا NASA و یا مرکز نقشه‌برداری جغرافیایی امریکا (USGS) و بسیاری سایت‌ها و مراکز تحقیقاتی غیر دولتی دامنه‌ی پروژه‌های علمی شهروندی را به موضوعات مختلف گسترش داده‌اند.

علم شهروندی امروزه به عنوان یک ابزار بسیار مهم و به سرعت در حال توسعه شناخته می‌شود که صرفه‌جویی بسیاری در هزینه پروژه‌های علمی به همراه دارد و با استفاده از شهروندان معمولی یک منبع طبیعی انسانی برای بررسی داده‌های تحقیقاتی را فراهم می‌آید.

مشارکت عمومی در علم روز به روز در حال افزایش است، و علم شهروندی مرکز اصلی این فرآیند است. علم شهروندی، به نوعی مشارکت عموم مردم در تحقیقات علمی‌ای است که مستلزم بررسی حجم داده‌های انبوهی توسط هوش و ادراک انسان است.

پروژه‌های علم شهروندی افراد غیر متخصص را در کارهای تحلیل داده و جمع آوری داده دخیل  می‌کند. فکر اصلی پشت این کار شکستن وظایف علمی بزرگ به اجزای کوچکتر قابل فهم برای عامه مردم است که بتوانند انجام دهند.

یکی از بهترین نمونه‌های پروژه‌های علم شهروندی طرح Zooniverse است، که در قالب یک پایگاه اینترنتی است که هر شخصی می‌تواند در چندین پروژه علمی مشارکت کند. کاربران این سایت هر پروژه‌ای که علاقه داشتند باشند در موضوعات مختلف می‌توانند انتخاب کنند- از کمک کردن به درک چگونگی تشکیل کهکشان‌ها، تا دسته‌بندی داده‌های سال‌های گردبادهای گرم‌سیری، تا تحلیل داده‌های واقعی سرطان. دامنه موضوعات پروژه‌های تحقیقاتی از فضا، آب و هوا، موضوعات بشری، طبیعت و زیست‌شناسی را در بر می‌گیرد. هر شخصی می‌تواند در این موضوعات جدی تحقیقاتی تنها با دسته‌بندی تصاویر یا داده‌ها مشارکت نماید. در سال ۲۰۱۲ مجموع وقتی که مردم در پروژه‌های Zooniverse صرف کرده بودند حدود نیم میلیون ساعت بود که این مقدار معادل این است که یک نفر ۵۲ سال را بر روی تحلیل داده‌های علمی صرف کند. پروژه‌های علم شهروندیِ خوب معمولا پس از ساعت‌ها فکر و تبادل نظر طراحی می‌شوند تا قابل انجام توسط دانش آموزان و مردم عادی باشند.

کاربران سایتِ Fold.it معماهایی را حل می‌کنند که دانش‌شان درباره ساختارهای پروتئینی را افزایش می‌دهد، چیزی که برای درک چگونگی کارکرد ساختارهای پروتئینی و نحوه عملکرد داروها روی این پروتئین‌ها ضروری است. سایت Eyewire خود را به عنوان یک بازی معرفی می‌کند، که کاربران در  این بازی مغز را نقشه‌برداری می‌کنند و ارتباطات عصبی مغز را کشف می‌کنند، و تحقیقات علوم اعصاب بر روی چگونگی کارکردهای بینایی و ادراکات بصری را به پیش می‌برند. سایت eBird یک پروژه جمع آوری داده‌های انبوه است، که کاربران پرندگانی را که می‌بینند در آن ثبت می‌کنند، و در حفاظت از پرندگان مشارکت می‌کنند.

سایت سازمان فضایی امریکا NASA  و یا پروژه تلکسوپ هابل بخش مجزایی برای پروژه‌های علم شهروندی و تحقیقات با مشارکت دانش آموزان دارند که دانش آموزان و عموم مردم می‌توانند در اکتشافات فضایی نظیر یافتن سیارات خارج از منظومه شمسی یا شناسایی اجرام و کهکشان‌های دیگر به کمک دانشمندان بیایند.

در تمام این موارد، مردم می‌دانند در چه کاری مشارکت می‌کنند. بطور مثال مقاله زنبورهای Black-awton یک مثال از یک پروژه علم شهروندی است که هم شامل جمع آوری داده  و هم تحلیل داده توسط بچه‌ها بود. دانش آموزانی از مدرسه ابتدایی Black-awton رفتار زنبورها را مورد مطالعه قرار دادند، و نتایج یافته‌های آن‌ها برای چاپ در نشریه علمی Royal Society’s Biology Letters Journal پذیرفته شد. در پروژه‌های علم شهروندی ممکن است افراد با استفاده از ابزارهای ساده و معمول به جمع‌آوری داده‌های تحقیقاتی بپردازند. بطور مثال با دوربین تلفن همراه از پرندگان یا پروانه‌ها یا حشرات محیط اطراف عکس گرفته و در سایت بارگذاری و دسته‌بندی می‌نمائید.

بالاتر از همه چیز، علم شهروندی نشان می‌دهد که مردم می‌خواهند در علم سهمی داشته باشند. درک این موضوع آسان است که چرا مردم وقت‌شان را برای چنین پروژه‌هایی می‌بخشند، و دلسوزانه در کار مشارکت می‌کنند. البته مشارکت مردم در پروژه‌ها یکسان نیست. برخی زمان کمتری را صرف می‌کنند و برخی به طور جدی و مستمر روی پروژه‌ها کار می‌کنند. مهم نیست هر کس چقدر وقت صرف می‌کند، چرا که در مجموع و بصورت برآیند کمک مهمی به پیشرفت پروژه توسط افراد متعدد می‌شود.

هدف علم شهروندی باید به عهده گرفتن پژوهش و اکتشاف باشد. این چیزی است که در تعریف آن به عنوان زیرمجموعه‌ای از علم نهفته است. علم شهروندی تبلیغ یا صرفا آموزش نیست.

امروزه میلیون‌ها نفر در سرتاسر دنیا در پروژه‌های علم شهروندی مشارکت می‌کنند اما ما هنوز در ابتدای دوره انقلاب آنلاینِ علم شهروندی هستیم. بعد از صدها سال، فراتر از افق دید جمع کنندگان حشرات و مشاهده‌گران پرندگان (که همگی کارهای مهمی هستند)، سرانجام قادر شده‌ایم از وقت آزاد جمعیت بشری برای کارهای ادراکی در پژوهش‌ها استفاده کنیم و تحقیق و پژوهش را به معنای واقعی در بین مردم گسترش دهیم.

منابع:

به اشتراک بگذارید
برچسب ها